नेपालमा डिहाइड्रेटर मेसिन सम्बन्धी सम्पूर्ण जानकारी

खाद्य पदार्थमा रहेको पानी वा आर्द्रता हटाउने प्रक्रियालाई खाद्य निर्जलीकरण भनिन्छ। फुड डिहाइड्रेटर भनेको कम तापक्रम र हावाको प्रवाह प्रयोग गरेर खाद्य पदार्थबाट सुख्खा बनाउने उपकरण हो। खाद्य निर्जलीकरणको महत्व:

• खानामा ढुसी लाग्नबाट बचाउँछ,
• खाद्य पदार्थको भण्डारण अवधि बढाउँछ,
• सुकाइएको फलफूल, सुकुटी तथा जडीबुटीजस्ता परिकार बनाउन मद्दत गर्छ।

खुला घाममा सुकाउने विधि हजारौं वर्षदेखि प्रयोग हुँदै आएको छ। यो विधि प्रभावकारी र लगभग निःशुल्क भए पनि धेरै समय लाग्ने तथा मौसम र ऋतुमा अत्यधिक निर्भर हुने गर्दछ। परम्परागत घाममा सुकाउने विधिका यस्ता सीमितताका कारण नियन्त्रित र समान रूपमा सुकाउने सुविधा दिने व्यावसायिक डिहाइड्रेटर तथा सुकाउने प्रणालीहरूको प्रयोग बढ्दै गएको छ।

यस लेखमा व्यावसायिक खाद्य सुकाउने प्रणालीका प्रकारहरू, नेपालमा उपलब्ध फुड डिहाइड्रेटरहरू तथा तिनको मूल्यबारे चर्चा गरिएको छ।

सेक्सन लिंकहरू

• निर्जलीकरण प्रणालीका प्रकारहरू
• नेपालमा उपलब्ध डिहाइड्रेटर मेसिनहरू
• तुलनात्मक तालिका
• प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

निर्जलीकरण प्रणालीका प्रकारहरू

• ट्रे वा क्याबिनेट ड्रायर

  ट्रे ड्रायर व्यावसायिक सुकाउने प्रणालीमध्ये सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो। अधिकांश ट्रे ड्रायरमा फ्यान, तताउने प्रणाली र ट्रेहरू हुन्छन्। फ्यानले बाहिरी वातावरणबाट ताजा हावा तान्छ, जसलाई तताउने भाग माथिबाट प्रवाह गरिन्छ। तताइएको हावा सुकाउनुपर्ने खाद्य पदार्थ राखिएका ट्रेहरूमा पठाइन्छ। जब तातो हावाले खाद्य पदार्थलाई तताउँछ, त्यसभित्रको आर्द्रता बाफको रूपमा बाहिर निस्कन्छ। आर्द्र हावा बाहिर निकालिन्छ वा पुनः प्रयोग गरिन्छ।

  ट्रे ड्रायरमा ऊर्जा आवश्यकता र सञ्चालन खर्च कम हुन्छ। तर लामो समयसम्म ताप प्रयोग गर्दा सुकाइएको खाद्य पदार्थको केही गुणस्तर घट्न सक्छ।

• फ्रिज ड्रायर

  फ्रिज ड्रायरको सुकाउने चेम्बरमा तताउने प्लेट र ट्रेहरू हुन्छन्। ट्रे मा सुकाउनुपर्ने खाद्य पदार्थ राखिन्छ। चेम्बरलाई कम चापमा राखिन्छ। पहिले नै जमाइएको खाद्य पदार्थ प्लेटमा राखिन्छ। जब जमाइएको खाद्य पदार्थमा ताप दिइन्छ, कम चापका कारण त्यसभित्रको बरफ सिधै बाफमा रूपान्तरण हुन्छ। यसरी खाद्य पदार्थ सुकाइन्छ।

  यस विधिबाट खाद्य पदार्थको गुणस्तर राम्रोसँग जोगिन्छ, तर यसका लागि धेरै ऊर्जा अर्थात् इन्धन वा बिजुली आवश्यक पर्छ।

ट्रे ड्रायर मेसिन

ट्रे ड्रायर मेसिन व्यावसायिक खाद्य तथा कृषि सामग्री सुकाउन प्रयोग गरिने सुकाउने प्रणाली हो। यस मेसिनमा ट्रे, तताउने प्रणाली तथा हावा प्रवाह प्रणाली हुन्छन्। तताइएको हावाले सामग्रीभित्रको आर्द्रता हटाउँछ र आर्द्र हावा बाहिर निकालिन्छ वा पुनः प्रयोग गरिन्छ।

ट्रे ड्रायर फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, मसला, अन्न तथा अन्य खाद्य सामग्री सुकाउन प्रयोग गरिन्छ। यो मध्यम तथा व्यावसायिक स्तरका सुकाउने कार्यका लागि उपयुक्त हुन्छ।

तलका मोडेलहरू भारतीय स्टेनलेस स्टील ट्रे ड्रायरहरू हुन्, जुन व्यावसायिक तथा औद्योगिक सुकाउने कार्यका लागि डिजाइन गरिएका छन्। यी मेसिनहरूमा स्टेनलेस स्टील ट्रे बडी तथा निरन्तर उत्पादनका लागि उपयुक्त ठूलो चेम्बर हुन्छ।

ट्रे ड्रायरको सञ्चालन खर्च तथा ऊर्जा आवश्यकता फ्रिज ड्रायरको तुलनामा कम हुन्छ। तर लामो समयसम्म ताप प्रयोग गर्दा सुकाइएको सामग्रीको गुणस्तर, रङ, स्वाद वा पोषकतत्वमा केही कमी आउन सक्छ।

हिट पम्प ड्रायर मेसिन

हिट पम्प ड्रायर मेसिन ऊर्जा बचत गर्ने सुकाउने प्रणाली हो, जुन व्यावसायिक खाद्य निर्जलीकरण तथा औद्योगिक सुकाउने कार्यका लागि प्रयोग गरिन्छ। यसमा हिट पम्प प्रणाली प्रयोग गरिन्छ, जसले सुकाउने चेम्बरभित्रको ताप पुनः प्रयोग गरी ऊर्जा खपत कम गर्दै स्थिर तापक्रम कायम राख्छ।

हिट पम्प ड्रायर फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, मसला, समुद्री परिकार, मासु तथा कृषि सामग्री सुकाउन उपयुक्त हुन्छ। यसले परम्परागत विद्युतीय ड्रायरको तुलनामा राम्रो ऊर्जा दक्षता प्रदान गर्छ।

फ्रिज ड्रायर मेसिन

फ्रिज ड्रायर मेसिनले पहिले नै जमाइएको खाद्य पदार्थबाट आर्द्रता हटाएर सुकाउने कार्य गर्छ। यसले खाद्य पदार्थको मूल संरचना तथा गुणस्तर जोगाउन मद्दत गर्छ।

फ्रिज ड्रायर उच्च गुणस्तरका फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, दुग्धजन्य पदार्थ, मासुजन्य पदार्थ, औषधिजन्य सामग्री तथा अनुसन्धान सामग्री सुकाउन व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

फ्रिज ड्राइङ विधिले परम्परागत सुकाउने विधिको तुलनामा खाद्य पदार्थको गुणस्तर, संरचना, पोषकतत्व, स्वाद तथा रङ राम्रोसँग जोगाउँछ। तर फ्रिज ड्रायरमा ऊर्जा खपत बढी हुने तथा उपकरण लागत पनि उच्च हुने गर्दछ।

तुलनात्मक तालिका

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू (FAQs)

१. साना व्यवसायका लागि कुन फुड ड्रायर उपयुक्त हुन्छ?

साना व्यवसायका लागि D10 र D20 जस्ता साना ट्रे ड्रायर मेसिन उपयुक्त मानिन्छन्। यी मेसिनहरू साना खाद्य प्रशोधन उद्योग, स्थानीय कृषि व्यवसाय, घरेलु उद्योग तथा कम उत्पादन क्षमता भएका स्टार्टअपका लागि उपयुक्त हुन्छन्। साना स्तरका फुड ड्रायरहरूको मूल्य सामान्यतया रु. ३५,००० देखि रु. ६५,००० सम्म पर्छ।

२. मध्यम स्तरका व्यवसायका लागि कुन फुड ड्रायर उपयुक्त हुन्छ?

मध्यम स्तरका व्यवसायका लागि D40, D60 तथा D80 जस्ता ठूला ट्रे ड्रायर मेसिन उपयुक्त हुन्छन्। यी मेसिनहरू नियमित व्यावसायिक सुकाउने कार्य, उच्च ब्याच क्षमता तथा दैनिक निरन्तर उत्पादनका लागि राम्रो मानिन्छन्। मध्यम स्तरका फुड ड्रायरहरूको मूल्य सामान्यतया रु. १,२०,००० देखि रु. २,९९,००० सम्म पर्छ।

३. ठूलो व्यावसायिक उत्पादनका लागि कुन फुड ड्रायर उपयुक्त हुन्छ?

ठूला व्यावसायिक तथा औद्योगिक खाद्य सुकाउने कार्यका लागि हिट पम्प ड्रायर मेसिन बढी उपयुक्त हुन्छ। यी मेसिनहरूले ठूलो सुकाउने क्षमता, राम्रो ऊर्जा दक्षता तथा समान सुकाउने परिणाम प्रदान गर्छन्। ठूला व्यावसायिक फुड ड्रायरहरूको मूल्य सामान्यतया रु. ६,९९,००० देखि रु. ९,५०,००० सम्म पर्छ।

४. उच्च गुणस्तरका खाद्य उत्पादनका लागि कुन ड्रायर उत्तम हुन्छ?

फ्रिज ड्रायर मेसिन उच्च गुणस्तरका सुकाइएका खाद्य पदार्थका लागि उपयुक्त मानिन्छ। यसले खाद्य पदार्थको संरचना, स्वाद, रङ तथा पोषकतत्व राम्रोसँग जोगाउन मद्दत गर्छ। यी मेसिनहरू उच्च मूल्यका फलफूल, जडीबुटी, दुग्धजन्य पदार्थ, औषधिजन्य सामग्री तथा अनुसन्धान कार्यमा प्रयोग गरिन्छन्।

५. फलफूल सुकाउन कुन ड्रायर उपयुक्त हुन्छ?

ट्रे ड्रायर मेसिन, हिट पम्प ड्रायर मेसिन तथा फ्रिज ड्रायर मेसिन सबै फलफूल सुकाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। ट्रे ड्रायर किफायती हुन्छ, हिट पम्प ड्रायरले राम्रो ऊर्जा दक्षता तथा गुणस्तर दिन्छ भने फ्रिज ड्रायरले सबैभन्दा राम्रो गुणस्तर जोगाउँछ।

६. फलफूलको पाउडर बनाउन कुन ड्रायर उपयुक्त हुन्छ?

फलफूलको पाउडर बनाउन सामान्यतया फलफूललाई ट्रे ड्रायर, हिट पम्प ड्रायर वा फ्रिज ड्रायर प्रयोग गरेर पहिले सुकाइन्छ। त्यसपछि पल्भराइजर वा ग्राइन्डिङ मेसिन प्रयोग गरेर पाउडर बनाइन्छ। फ्रिज ड्राइ गरिएको फलफूलबाट उच्च गुणस्तरको पाउडर बनाउन सजिलो हुन्छ तथा पोषकतत्व पनि राम्रोसँग जोगिन्छ।

७. यी मेसिनहरूबाट कुन-कुन सामग्री सुकाउन सकिन्छ?

यी फुड डिहाइड्रेटरहरू प्रयोग गरेर फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, मसला, च्याउ, अन्न, मासु, माछा, दुग्धजन्य पदार्थ, औषधीय वनस्पति, फूल, समुद्री परिकार तथा कृषि सामग्री सुकाउन सकिन्छ।

८. ट्रे ड्रायर, हिट पम्प ड्रायर र फ्रिज ड्रायरबीच मुख्य फरक के हो?

ट्रे ड्रायरले तातो हावाको प्रवाह प्रयोग गर्छ र सामान्यतया किफायती हुन्छ। हिट पम्प ड्रायरले ताप पुनः प्रयोग गरेर राम्रो ऊर्जा दक्षता तथा नियन्त्रित सुकाउने सुविधा दिन्छ। फ्रिज ड्रायरले कम चापमा जमाइएको खाद्य पदार्थबाट आर्द्रता हटाउँछ र सबैभन्दा राम्रो गुणस्तर जोगाउँछ।

९. खाद्य निर्जलीकरणले पोषणमा असर गर्छ?

तातो हावा प्रयोग गरेर सुकाउँदा केही पोषकतत्व घट्न सक्छ, विशेष गरी परम्परागत ट्रे ड्रायरमा। हिट पम्प ड्रायरले कम तापक्रममा सुकाउने भएकाले गुणस्तर राम्रो जोगाउँछ भने फ्रिज ड्रायरले पोषकतत्व, स्वाद, रङ तथा संरचना सबैभन्दा राम्रोसँग सुरक्षित राख्छ।